Konser-Opera

Yaşam ile Ölüm Arasındaki Tahterevalli: Serebrennikov'dan Don Giovanni/Requiem

27.10.2026


Paylaş:

Mehmet Kerem Özel, Berlin Komische Oper’de 2024/25 sezonunda sahnelenen, 2025/26 sezonunda tekrar programa alınan Don Giovanni/Requiem operasını Andante okurları için kaleme aldı.
 
Wolfgang Amadeus Mozart’ın, librettolarını Lorenzo Da Ponte’nin yazdığı üç operasından, yazılma tarihi açısından ikincisi olan Don Giovanni, opera tarihinin en bilinen yapıtlarından biridir. Bestecinin drama giacoso olarak tanımladığı bu yapıt komedi, melodram ve doğaüstü ögeleri harmanlar. Da Ponte librettoyu Giovanni Bertati’nin, konusunu İspanyol oyun yazarı Tirso de Molina’nın 1630 tarihli El burlador de Sevilla y convidado de piedra adlı yapıtında anlattığı eski bir İspanyol efsanesine dayandırdığı ve 1787 yılında Venedik’te prömiyeri yapılan Don Giovanni Tenorio adlı operası için yazdığı librettodan esinlenerek kaleme almıştır. 
 

Konu
Opera genç ve kibirli bir soylu olan Don Giovanni’nin gönül eğlendirme maceralarını anlatır. Kuraldan ve ahlaktan yoksun olan Don Giovanni’nin hayatı, sadece eğlence için etrafındaki her sosyal katmandan kadını baştan çıkarıp, onlarla cinsel ilişkiye girmek üzerine kuruludur. Perde açıldığında maske takmış Don Giovanni, soylu bir kadın olan Donna Anna’yı nişanlı olduğunu bile bile taciz etmektedir. O sırada Donna Anna’nın babası Il Commendatore (Komutan) gelir. Don Giovanni, kavgaya tutuştuğu Il Commendatore’yi öldürür. O güne kadar kimseyi öldürmemiş olan Don Giovanni artık bir katildir, fakat bu durum onda bir rahatsızlık yaratmaz. Kısa bir zaman sonra, yanında nişanlısı Don Ottavio ile olay mahalline dönen Donna Anna, babasını yerde ölü bulunca Don Ottavio’ya intikam yemini ettirir. Diğer yandan, Don Giovanni tarafından terk edildiği hâlde onu hâlâ sevmekte olan Donna Elvira da ondan intikam alacağını söylemektedir. Don Giovanni ise o sırada boş durmamakta, köylü bir genç olan Masetto ile henüz yeni evlenmiş köylü kızı Zerlina’ya kur yapmaktadır. İlerleyen günlerde Don Giovanni, uşağı Leporello’yu bazen öne sürme, bazen kılık değiştirme gibi entrikalarda kullanarak; gerek yanındaki köylülerle onu yakalamaya gelen kıskanç Masetto’dan, gerek müstakbel kayınpederinin intikamını almaya yemin etmiş Don Ottavio’dan, gerekse de onu, umutsuz bir şekilde olsa da hayatını değiştirmeye ikna etmeye çalışan Donna Elvira’dan sıyrılmayı başarır. Ancak, bir mezarlıkta karşılaşarak akşam yemeğine davet ettiği Il Commendatore’nin heykeli, yaptıklarından dolayı hâlâ pişmanlık duymayan Don Giovanni’ye, onu cehennem alevlerinin içine sürükleyerek, cezasını verir.


©️ Frol Podlesnyi
 
Yönetmen
1969 Rostov-on-Don (Rusya) doğumlu Kirill Serebrennikov çok yönlü bir sanatçı; sahne sanatlarının tüm alanlarında, yani opera, tiyatro ve bale yapımlarında yönetmenlik yapmasının yanı sıra, filmleriyle Cannes ve Venedik gibi dünyanın önemli festivallerin resmi yarışma programlarına düzenli olarak konuk olan bir sinema yönetmeni. Serebrennikov’un bu alanlardaki üretimi sadece yönetmenlikle sınırlı değil; tiyatro metni ve senaryo yazarlığı, sahne ve kostüm tasarımı da yapıyor. 
 
Sahne sanatları alanında Rusya’da aldığı prestijli ödüllerin ardından, Stuttgart Operası’ndaki Salome ve Berlin Komische Oper’deki Il barbiere di Siviglia, onu Rusya dışındaki seyirciye tanıtan ve büyük beğeni toplayan ilk yapımlar oldu. 2018 sonbaharında Zürih Operası’nda sahnelediği Cosi fan tutte ve 2021 Nisan’ında Viyana Devlet Operası’nda sahnelediği Parsifal yorumları gerek seyirci gerekse de basın tarafından alkışlanan, sansasyonel başarılar elde etti. Birçok konuda Rusya hükümetinin tutumuna karşı çıkan, liberal ve LGBT dostu görüşleriyle tanındığı için 2017 yılında, sonradan siyasal amaçlı ve uydurma olduğu ortaya çıkan bir gerekçeyle tutuklandı, iki yıl ev hapsine mahkûm edildi. 2022’de cezasının iptali ve seyahat yasağının kaldırılmasının ardından Rusya’dan ayrılan Serebrennikov, günümüzde Avrupa’da hem tiyatro hem de opera kurumlarının ve festivallerinin en çok aranan yönetmenlerinden biri konumunda.
 
Berlin Komische Oper’de ilk defa 2024/25 sezonunda sahnelediği, içinde bulunduğumuz 2025/26 sezonunda tekrar programa alınan ve benim 18 Ocak 2026 tarihindeki sezonun son gösterimini seyretme imkânı bulduğum, yönetmenliğinin yanı sıra sahne ve kostüm tasarımlarını da yaptığı Don Giovanni/Requiem operası, Serebrennikov’un aynı kurumda 2023’te sahnelediği Cosi fan tutte ile başlayıp, 2024’te La Nozze di Figaro ile devam eden Mozart-Da Ponte üçlemesinin son halkasını oluşturuyor.


©️ Frol Podlesnyi
 
Yaşam ile Ölüm Arasında Gidip Gelen Bir Ömür
Kirill Serebrennikov operayı, uvertür sırasında sahnelediği bir ön oyunla, Don Giovanni’nin cenazesiyle başlatıyor. Don Giovanni sahnenin bir kenarındaki açık tabutta yatmakta, ilerleyen sahnelerde göreceğimiz tüm karakterler tabuta yaklaşarak ona, geçmişteki ilişkilerine bağlı olarak saygı, hayranlık veya öfke duygularını yansıtan şekillerde davranmaktadırlar. Uvertürün bitmesine yakın Don Giovanni tabutun içinden ayaklanır, ölmeden önceki hastane yatağına geri döner ve buradan itibaren gösteri, az çok operanın özgün -Don Giovanni’nin çapkınlıklarının, entrikalarının ve ondan intikam almaya çalışanların- hikâyesine uygun şekilde ilerler. Serebrennikov’un anlatısı, hikâyenin sonunda Il Commendatore tarafından cehenneme çekilerek, zaten ölecek olan Don Giovanni’nin gömülmeden önce, son günlerinde yaşadığı olayların, anılarının ve hayallerinin gözlerinin önünden geçmesi üzerine kurulu. Bu sayede Don Giovanni bir nevi arafta, yaşam ile ölüm arasındaki o genişletilmiş anda ve mekânda geriye dönüp yaşadıklarına bakıyor. Operanın hikâyesini bu şekilde bir anlatıya dönüştürerek, yapıta dair yorumunun temelini sanki yaşam ile ölüm arasındaki karşıtlık üzerine kuran Serebrennikov, bu minvalde gösteri boyunca seyircinin karşısına sürekli yaşam ile ölüm temalarını vurgulayan imgeleri çıkarıyor. Bunlardan sadece bir kaçını sayarsam: Çırılçıplak kadın ile dans eden iskelet; hamile olarak tasvir edilen ve hikâyenin devamında doğum yapan Zerlina’nın karnındaki bebeğin ultrason görüntüleri ile gösterinin neredeyse her sahnesinde ölüler diyarından fırlamış bir hayalet gibi gezerek âdeta ölümü temsil eden Il Commendatore; hastane yatağında makineye bağlı hastanın nabzını göstererek yaşadığını veya öldüğünü imleyen EKG’nin dalgalı çizgisi ile düz çizgisinin devasa boyutlarda projeksiyonu; gerek Don Giovanni’nin gerekse uşağı Leporello’nun hikâye boyunca karşılarına çıkan çetrefil durumlarda karar verme reflekslerine göre repliklerinin ilk kelimeleri olan Si (Evet) ile No (Hayır)’ın neon ışıklarla büyük formatta ve taşınabilir pankartları. 
 
Bu ikilik hikâyenin iki figürünün, biri protagonisti Don Giovanni’nin, diğeri hikâyede anahtar role sahip İl Commendatore’nin birer alter egoyla temsil edilmelerini beraberinde getirmiş. Don Giovanni’nin alter egosunu bir dansçı, Il Commendatore’ninkini bir oyuncu canlandırıyor. Il Commendatore’ninki gösteri boyunca müziği bölerek, ölümün yaşayanların dünyasından ölülerin dünyasına geçiş olduğuna dair bir metin olan Tibet’in Ölüler Kitabı’ndan bölümler okurken, Don Giovanni’nin alter egosu, yine gösteri boyunca Don Giovanni’yi canlandıran şancıya, koreograf Evgeny Kulagin imzalı hareketlerle eşlik ederek, sözlerle ifade edilen duyguları bedene tercüme ediyor.  


©️ Frol Podlesnyi
 
Sınırsız Cinsellik
Serebrennikov’un özgün hikâyeye kattığı en sıra dışı yenilik Don Giovanni’yi günümüzün bir protagonisti olarak ele alıp, cinsel tercih açısından özgürleştirmesi. Nasıl ki yazıldığı dönem özelinde düşünüldüğünde Don Giovanni, Leporello’nun ünlü ‘Madamina il catalogo e questo’, yaygın olarak bilinen adıyla Katalog, aryasında anlattığı üzere, kadınlara dair seçici olmayan, “etek giydiği sürece” herkesle, sayısız kadınla ilişkiye girer. Günümüzün Don Giovanni’si de yakında anne olacak hamile bir kadını arzulayarak baştan çıkarmaya yeltenmenin yanı sıra biseksüeldir, yani seçicilik açısından kadın-erkek farkı gözetmez. Serebrennikov bu amaçla Donna Elvira’yı Don Elviro’ya çevirir, ses olarak da Don Elviro’yu bir sopraniste oynatır.
 
Serebrennikov yaşam ile ölümün hafif ile ağır hallerini, tam da operanın drama giacoso niteliğini vurgularcasına yapıma ustaca nüfuz ettirir. Seyirci olarak bir yandan; Don Giovanni ile Leporello’nun gösteri boyunca neredeyse her an kaslı üst bedenlerini açık bırakan kıyafetlerle etrafa yaydıkları cinsel çekiciliğe kapılmadan ve Ah taci, ingiusto core! terzettosunda Don Elviro’nun tiz seslere çıktığında Don Giovanni kılığına girmiş Leporello’ya yakınlaştığı ya da Berlin’in kültür bütçesindeki kesintiler nedeniyle ‘Il mio tesoro’ aryasının iptal edildiği bilgisinin üst yazıyla verildiği sahnelerde kahkaha atmadan duramazken, diğer yandan da Il Commendatore’nin alter egosunun Tibet’in Ölüler Kitabı’ndan tüm ciddiyetiyle okuduğu bölümlerle kendimize geliriz.
 

Müzikal Tercihler
Mozart, 1787’de Prag’da dünya prömiyerini gerçekleştirdiği operasının 1788’de Viyana’daki ilk seslendirilişi dolayısıyla ek olarak iki arya, bir düet ve bunlarla bağlantılı resitatifler bestelemiş, bazı yerlerde de kısaltma ve kesintilere gitmiştir. Serebrennikov ile Berlin Komische Oper’in müzik yönetmeni ve yapımın orkestra şefi James Gaffigan, bestecinin Viyana versiyonuna eklediği kısımları korudukları gibi, yaptığı kısaltma ve kesintileri iptal etmişler; yani bir nevi, operanın iki versiyonunu birleştirmişler. İkili ayrıca, günümüzdeki Don Giovanni yapımlarında rastlanmayan bir tercih yapmış: Prag’daki dünya prömiyerini takiben, Viyana versiyonu dâhil olmak üzere 20. yüzyıla gelinceye kadarki yapımlarda sıklıkla yer almamasına rağmen, günümüzdekilerden neredeyse hiç ayrı düşünülemeyen, operanın bir nevi ahlak dersi verdiği son bölümü scena ultima’yı, yani Il Commandatore’nin Don Giovanni’yi cehenneme çektikten sonraki Questo è il fin di chi fa mal, e de’ perfidi la morte alla vita è sempre ugual başlıklı altılıyı ve devamını yapımdan çıkarmış ve bunun yerine bestecinin Requiem’inden sadece, ölmeden önce bestelediği bölümler olarak bilinen Introitus, Kyrie ve Sequentia’yı eklemiş. Bu olağandışı ekleme tercihi kanımca iki açıdan, içeriğe dair ve müzikal açılardan, klasik bir operanın çağdaş yorumunu nitelikli hâle getiriyor. Ölen bir kişiye yazılmış ağıt olan Requiem’i kullanmak, Serebrennikov’un, operanın hikâyesinden yola çıkarak kristalleştirdiği yaşam ile ölüm arasında olma anlatısını desteklediği gibi, bir yönetmenin sahnelediği operanın müzikal dokusunu iyi anladığını ve bu anlamda yapıta yabancı bir şeyi empoze etmediğini gösteriyor. Şöyle ki, Mozart’ın dramatik eserlerinde intikam ve ölümle ilişkilendirdiği Re minör ton nasıl ki Don Giovanni’nin, hele de üç kritik anında (uvertürün açılış ölçülerinde, birinci perdedeki Donna Anna ve Don Ottavio’nun Fuggi, crudele, fuggi! başlıklı intikam düetinde ve ikinci perdenin sonundaki Il Commendatore’nin Don Giovanni’yi cehenneme çektiği sahnede) belirgin bir şekilde yer alır, aynı tonda yazılmış Requiem’in de kasvetli açılış ezgilerine ve intikam dolu ‘Dies Irae’sine kadar uzanır. Dolayısıyla Don Giovanni ile Requiem, içerik açısından ölüm üzerine olmalarının yanı sıra, müzikal açıdan da birbirleriyle akrabadırlar. 
 
Serebrennikov yapımın Requiem bölümünü, koreografisini Evgeny Kulagin’in tasarladığı bir tür dans tiyatrosu olarak sahneliyor. Bu bölümde sahnede Requiem’i seslendiren, hareket düzeni ustaca tasarlanmış kalabalık koro ve dört solistin yanı sıra, bir de üç kişilik dansçı topluluğu ve baştan beri Don Giovanni’nin alter egosunu temsil eden dansçı, bu sefer kırlaştırılmış saçlarıyla, yer alıyorlar. 
 
Don Giovanni, Budist reenkarnasyon öğretisine göre kişinin öldükten hemen sonra, hayattayken yaptığı iyi ve kötü davranışlarıyla yüzleşmek için kaldığı ruhlar aleminde geçirdiği sürenin sonunda, Lacrimosa’nın hüzünlü ezgisi eşliğinde sahnedeki kulenin, parlak bir beyaz ışıkla güçlendirilmiş duvar yüzeyinde, zemine dikey olarak yukarı doğru yürürken perde kapanır. Yapımı sonlandıran, görsel olarak da nefes kesici bu mizansenle, Don Giovanni’nin yaptığı tüm kötülüklere rağmen sonunda tövbe ettiği ve ölümü kabullendiği için kurtuluşa mı erdiği, hatta cennete mi gittiği, yoksa hayattayken yanlışları çok olanın daha alçak seviyede yeniden doğduğuna dair Budist inanışına göre yeryüzüne geri mi çıktığı, belirsiz. Serebrennikov, Don Giovanni’nin akıbetini sanki seyircinin yorumuna bırakıyor...


©️ Frol Podlesnyi
 
Performansçılar 
Komische Oper Berlin’in kadrosundaki iki genç şancı, Don Giovanni’de bariton Hubert Zapiór ile Leporello’da bas Tommaso Barea, Don Elviro’yu canlandıran konuk sanatçı sopranist Bruno de Sá ile birlikte yapımın parlayan yıldızları. Hubert Zapiór sadece güçlü, renkli sesi ve derinlikli yorumuyla beğeni toplamadı, bir “yeni nesil şancı” olarak cehennemde yanma sahnesinde uçan trapezle yaptığı akrobatik hareketlerle de hayranlık uyandırdı. Tommaso Barea da güçlü ve esnek sesi, nüanslı oyunculuğu ve karizmasıyla övgüyü hak etti. Son yıllarda kontrtenordan farklı bir ses türü olarak ortaya çıkan sopranistin (erkek soprano) dünya çapında en heyecan verici yorumcularından biri sayılan Brezilyalı Bruno de Sá ise sadece parlak ve güçlü sesiyle değil, oyunculuğundaki kendine özgü ve kendinden emin enerjisiyle de seyirciyi fethetti. Ancak Bruno de Sá’nın sesi arya veya düetlerde ne kadar başarılıysa, ensemble kısımlarda o kadar kayboluyordu.
 
Donna Anna’da Kseniia Proshina (ikinci kast), bu yapımda özellikle tutkusunu intikam arzusunun altına gizlemiş olarak çizilen karakterin karanlık ruhuyla keskin bir tezat oluşturan ışıl ışıl soprano sesiyle etkileyiciydi. Don Ottavio’nun ikinci perdedeki aryası, yukarıda da bahsettiğim üzere Berlin hükümetinin kültür kısıtlamalarını protesto etmek amacıyla yönetmen Serebrennikov tarafından iptal edildiği için, onu canlandıran berrak tenor sesli Agustín Gómez’i solo olarak sadece birinci perdedeki ‘Dalla sua pace’ aryasında dinleyebildik. Gómez bu aryayı büyük bir zarafet ve üslupla seslendirmesinin yanı sıra Requiem’deki tenor partisini de etkileyici bir şekilde yorumladı.
 
Masetto’da güzel sesli bas Philipp Meierhöfer, birinci perdede hamile ikinci perdede bebeğini yeni doğurmuş olsa da coşkulu Zerlina’da ve Requiem’de pırıl pırıl sesiyle parlayan genç soprano Chelsea Zurflüh (ikinci kast) ve âdeta bir Budist rahip gibi bir kutunun içinde hareketsiz oturarak seslendirdiği Il Commandantore rolünde ve Requiem’de derin bir icra sunan bas Andrew Harris (ikinci kast) bana göre yapımdan alınan keyfi katmerlendiren sanatçılardı.
 
İki alter egoyu, Il Commendatore ve Don Giovanni’ninkini canlandıran sanatçılar; oyuncu Norbert Stöß ve 2009’da kaybettiğimiz ünlü koreograf Pina Bausch’un Tanztheater Wuppertal topluluğunun kıdemli dansçılarından Fernando Suels Mendoza, yapımın duygusal omurgasını kuran dengeli performanslarıyla vazgeçilmez nitelikteydiler. Stöß duygusallıktan uzak ve ciddi bir tonla okuduğu Tibet’in Ölüler Kitabı’ndan bölümlerle, Mendoza ise özellikle Requiem bölümündeki, koreografisini kendisinin yaptığı kollara ve üst bedene yoğunlaşan duygu yüklü solosuyla aklımıza ve kalbimize hitap etti.
 
Seyrettiğim akşamda Komische Oper Berlin orkestrasını, kurumun ve bu yapımın müzik direktörü olan James Gaffigan değil, Sasha Yankevych yönetiyordu. Yankevych’in yorumu Don Giovanni’de hızlı tempolu ve canlı olduğu kadar dengeli, Requiem’de ise dokunaklıydı. Ama en önemlisi, Komische Oper Berlin’in esas binası bakımda olduğu için kurumun birkaç sezon konuk olarak kullanacağı Schiller Theater’ın sahne altında olmayan orkestra çukuru nedeniyle, alışılmışa göre biraz daha ortada ve zemin kotu olarak yukarda kalan orkestrayı sahnedeki şancıların sesine uyarlama ve gerek orkestradan gerekse de şancılardan en doğru verimi alma konusunda çok başarılıydı.


©️ Frol Podlesnyi
 
 
 

BENZER HABERLER


    Akçaağaç Sok. Görhan Apt. No: 1/1A Acıbadem Üsküdar / İSTANBUL | T: 0532 343 9328 | F: 0216 326 39 20